NOTAS a "A lingua do reino de Galiza"
  1. Vid. Camilo Nogueira, "Sobre as orixes da cuestión nacional galega: a división de Gallaecia e a creación do Estado portugués", A Trabe de Ouro, no 25, 1996, pp. 11-25; e no 26, 1996, pp. 59-79; do mesmo autor, "Para unha crítica do castelanismo", Grial, 134, 1977, pp. 141-163. Vid. tamén Colin Smith, "Galicia, todo un reino", in Homenaxe á profesora Pilar Vázquez Cuesta, Universidade de Santiago de Compostela, 1996, pp. 735-744; desde unha óptica non galega e utilizando fontes documentais tamén extrapeninsulares, este profesor británico vén confirmar, directa ou indirectamente, o dito nos artigos citados. Para unha visión de conxunto da historia da Galiza medieval vid. Anselmo López Carreira, "Idade Media", in VV. AA., Historia Xeral de Galicia, A Nosa Terra, Vigo, 1977, pp. 93-204.

  2. Vid. M. Veiga, "Camilo Nogueira: «Durante séculos na península só houbo a Gallaecia e Al Andalus»", A Nosa Terra, no 748, 17.10.1996.

  3. Cfr. C. Nogueira, "Para unha crítica do castelanismo", op. cit., p. 156: "Realmente, para os árabes Gallaecia era outro mundo tan alleo ó musulmán como o territorio da actual Francia".

  4. Cfr. Colin Smith, op. cit., p. 744: "Siempre nos queda un último recurso, no despreciable. En el mundo maravillosamente atemporal de Álvaro Cunqueiro no podía caber la más mínima duda acerca de la `reinalidad' o `monarquicidad' de su patria".

  5. Cfr. Carolina Michaëlis de Vasconcellos, "A Galliza, centro de cultura peninsular de 800 a 1135. Santiago de Compostella, foco onde desabrochou o lyrismo gallego-português", in Cancioneiro da Ajuda. Edição crítica e commentada por..., vol. II, Max Niemeyer, Halle, 1904, pp. 791-793.

  6. Vid. C. Nogueira, "Sobre as orixes...", op. cit., no 26, pp. 64-65.

  7. Cfr. A. Pena Graña, "O reino de Galicia na Idade Media", Terra e Tempo, 2a época, 1, 1995, p. 12.

  8. Vid. C. Nogueira, "Sobre as orixes...", op. cit., no 26, p. 72.

  9. Cfr. R. Carballo Calero, "A fortuna histórica do galego", in VV. AA., Problemática das línguas sen normalizar. Situación do Galego e alternativas, AS-PG/Edicións Xistral, Ourense, 1990, pp. 111-113.

  10. Cfr. R. Wright, "La enseñanza de la ortografía en la Galicia de hace mil años", Verba, 18, 1991, pp. 21-22.

  11. Cfr. Carolina Michaëlis de Vasconcellos, op. cit., p. 779.

  12. Cfr. José Mattoso, Portugal Medieval, Imprensa Nacional-Casa da Moeda, Lisboa, 19922, p. 91.

  13. Afirma o Padre Feixoo: "Añádase a esto que el reino de Galicia comprendía, en aquellos tiempos, buena porción de Portugal [...]. En fin, en honor a nuestra patria, diremos que si el idioma de Galicia y Portugal no se formó promiscuamente a un tiempo en los dos reinos, sino que del uno pasó al otro, se debe discutir que de Galicia se comunicó a Portugal, no de Portugal a Galicia. La razón es porque durante la unión de los dos reinos en el gobierno suevo, Galicia era la nación dominante por tener en ella su asiento y corte aquellos reyes" (cfr. P. Feijoo, Obra selecta, Prólogo y selección de textos por E. Blanco-Amor, Sálvora, Santiago de Compostela, 1984, p. 92).

  14. Cfr. Carolina Michaëlis de Vasconcellos, op. cit., p. 779.

  15. Cfr. José Joaquim Nunes, "Introdução", in Compêndio de Gramática Histórica Portuguesa, Clássica Editora, Lisboa, 19899, p. 13.

  16. Vid. Henrique Monteagudo, "Aspectos sociolingüísticos do uso escrito do galego, o castelán e o latín na Galicia tardomedieval (ss. XIII-XV)", in E. Fidalgo/P. Lorenzo Grandín (coords.): Estudios galegos en homenaxe ó profesor Giuseppe Tavani, CILL Ramón Piñeiro, Santiago de Compostela, 1994, p. 171.

  17. Ibid., p. 173. Cfr. tamén R. Carballo Calero (Gramática elemental del gallego común, Galaxia, Vigo, 19797, pp. 90-91, n. 19): "En el siglo XIII había en la Romania cuatro lenguas literarias habilitadas para la lírica: proençal, frances, cicilia, gallego, según el canon de Jofre de Foixa".

  18. Apud H. Monteagudo, op. cit., p. 174.

  19. Cfr. Ma Xosé Queizán, "A falacia do galego-portugués", A Nosa Terra, Vigo, no 776, 1.5.1977, p. 27.

  20. Cfr. Carolina Michaëlis de Vasconcellos, op. cit., p. 780.

  21. Cfr. Ramón Lorenzo, "Limiar", in Afonso X o Sabio, Cantigas de Santa María, Edición crítica de Walter Mettmann, I, Ed. Xerais, Vigo, 1981, p. 12.

  22. Afirma C. de Azevedo Maia: "De qualquer forma, parece não poder contestar-se a existéncia, durante o período medieval, sobretudo durante os séculos XIII e XIV, de uma comunidade linguística, de uma unidade linguística fundamental em toda a vasta zona do Noroeste peninsular que se estendia desde o Douro até ao mar Cantábrico" (História do Galego-Português, INIC, Coimbra, 1986, p. 891).

  23. Cfr. Carolina Michaëlis de Vasconcellos, op. cit., pp. 780-781.

  24. Vid. R. Carballo Calero, "A fortuna histórica...", op. cit., p. 115.

  25. Vid. C. Michaëlis de Vasconcellos, Lições de Filologia Portuguesa segundo as prelecções feitas aos cursos de 1911/12 e de 1912/13 seguidas das Lições práticas de português arcaico, Dinalivro, Lisboa, s. d., p. 17. Cfr. tamén José Joaquim Nunes, op. cit., pp. 16-17, quen, tras distinguir dúas fases na historia do portugués, a arcaica, do XII aos meados do XVI, e a moderna, engade: "Mas, porque a língua, antes de ser fixada pela escrita, já existia, segundo vimos, poderemos admitir outras duas fases anteriores àquelas, a saber: a pré-histórica, que abrange todo o período da formação da língua no qual esta se nos não revela, e a proto-histórica, que vai desde o século IX até ao XII, espaço no qual só a conhecemos pelos escritos em latim bárbaro".

  26. Vid. Manuel Portas, Língua e sociedade na Galiza, Bahía Edicións, A Coruña, 1991, pp. 53-54.

  27. Cfr. R. Wright, op. cit., p. 22. Vid. tamén Roger Wright, Latín tardío y romance temprano en España y la Francia carolíngea, Gredos, Madrid, 1989.

  28. Para coñecemento teórico do estado da cuestión a respeito da diglosia e a súa aplicación ao caso galego, vid. M. P. García Negro, O galego e as leis. Aproximación sociolingüística, Edicións do Cumio, Vilaboa (Pontevedra), 1991, pp. 72-92.

  29. Cfr. R. Wright, "La enseñanza de la ortografía...", op. cit., p. 22.

  30. Cfr. A. Pena Graña, "O reino de Galicia na Idade Media", Terra e Tempo, 2a época, no 1, 1995, pp. 9- 10.

  31. Apud C. Nogueira, "Sobre as orixes...", op. cit., no 26, p. 68.

  32. Cfr. Sebastián Risco, Presencia da lingua galega, Edicións do Castro, A Coruña, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita xa figura reproducida nos Elementos de gramática gallega, de Marcial Valladares, de 1892, aínda que publicados por Galaxia en 1970; a cita vai precedida destas palabras (p. 21): "como abusivo es galleguizar innecesariamente muchas castellanas, ó adulterar las gallegas, acabará luego con nuestra melíflua habla, habla de nuestros antiguos legisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: «Ay meu fillo! [...]"; en nota explica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joven hijo el Infante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete condes, que en ella se supone muertos, año 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoz en su Diccionario geográfico, hablando de Uclés".

  33. Cfr. Mercedes Brea, "A voltas con Raimbaut de Vaqueiras e as orixes da lírida galego-portuguesa", in E. Fidalgo/P. Lorenzo Grandín (coords.): Estudios galegos en homenaxe ó profesor Giuseppe Tavani, CILL Ramón Piñeiro, Santiago de Compostela, 1994, pp. 48-49.

  34. Cfr. C. Michaëlis de Vasconcellos, "A Galliza, centro da cultura peninsular...", op. cit., p. 796: "Mesmo o monarca que uniu para sempre o Noroeste ao centro, Fernando III o Santo, passou o primeiro lustro da sua vida na Galliza. Nem falta quem affirme a mesma circumstancia com relação a Alfonso X".

  35. Cfr. E. González López, Grandeza e decadencia do Reino de Galicia, Galaxia, Vigo, 1978, p. 185.

  36. Cfr. R. Menéndez Pidal, Orígenes del español, Obras Completas, t. VIII, Madrid, 1950, p. 447: "Galicia tuvo mucha importancia: fue núcleo del antiguo reino suevo; fue restaurada después, a veces como reino aparte, en beneficio de algún hijo segundo del Rey leonés; en Galicia se solían educar los príncipes, como Alfonso V, costumbre seguida aún en el siglo XVIII; Galicia era, en fin, gran centro religioso, a causa del sepulcro del Apóstol Santiago, cuyo templo fue mirado como uno de los grandes santuarios de la cristiandad y atraía la peregrinación española e internacional. Por esto Galicia influyó mucho en el lenguaje leonés durante nuestro período; Castilla influyó más bien después, ya que su hegemonía política no comenzó sino a partir del último tercio del siglo XI".

  37. Cfr. Castelao, Sempre en Galiza, Edición As Burgas, Buenos Aires, 19612, p. 51.

  38. Cfr. H. Schneider, "Algunas nociones sobre la lengua gallega", separata citada por Sebastián Risco, op. cit., p. 9.

  39. Cfr. Ibid., p. 9.

  40. Vid. Pilar Vásquez Cuesta, A Língua e a Cultura Portuguesas no Tempo dos Filipes, Publicações Europa-América, Mira-Sintra, 1988.

  41. Cfr. X. Filgueira Valverde, "O galego escrito, entre o latín e o castelán, no Medievo", in D. Kremer/R. Lorenzo (eds.), Tradición, actualidade e futuro do galego. Actas do Coloquio de Tréveris, Xunta de Galicia/Consellería de Cultura, Santiago de Compostela, 1982, p. 128.

  42. Vid. Ivo Castro, Curso de História da Língua Portuguesa, Universidade Aberta, Lisboa, 1991, p. 183.

  43. Cfr. M. Rodrigues Lapa, Lições de Literatura Portuguesa, Coimbra Editora, Coimbra, 19779, pp. 233- 234.

  44. Cfr. Giuseppe Tavani, A poesía lírica galego-portuguesa, Galaxia, Vigo, 1986, p. 26.

  45. Cfr. Ibid., p. 27.

  46. C. Nogueira, "Sobre as orixes...", op. cit., no 26, p. 75.

  47. Cfr. Castelao, Sempre en Galiza, op. cit., p. 346.

  48. Cfr. José Mattoso, Portugal Medieval, Imprensa Nacional-Casa da Moeda, Lisboa, 19922, pp. 180-181.

  49. Cfr. Ibid., p. 187.

  50. Cfr. Ibid., p. 194.

  51. Cfr. R. Carballo Calero, Gramática elemental..., op. cit., p. 91.

  52. Cfr. M. Veiga, op. cit.

  53. Cfr. C. Nogueira, "Sobre as orixes...", op. cit., no 26, p. 77.

  54. Cfr. M. Rodrigues Lapa, Lições..., op. cit., pp. 110-111.

  55. Na realidade, só participa en occitano nunha tenzón bilingüe con Afonso X.

  56. Dados tirados dun traballo que fixemos conxuntamente cos profesores Carlos Paulo Martínez Pereiro e Francisco Salinas Portugal, "Letteratura medievale della Galizia", in Luciana Stegagno Picchio (coord.): Storia della civiltà letteraria dei paesi di espressione portoghese, Utet, Torino (no prelo), tendo en conta as aportacións ao tema fundamentalmente de António Resende de Oliveira, así como tamén de Giuseppe Tavani e Vicenç Beltrán. Vid. tamén Anna Ferrari / Elsa Gonçalves / Maria Ana Ramos, "Geografia da lírica galego-portuguesa", in D. Kremer / R. Lorenzo (eds): Tradición, actualidade e futuro do galego. Actas do coloquio de Tréveris, Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 1982, pp. 191-201.

  57. Vid. A. Pena Graña, op. cit., p. 15.

  58. Vid. "Aspectos sociolingüísticos do galego, castelán e latín na Idade Media en Galicia", Revista de Administración Galega, Vigo, nº 1, 1985, pp. 85-108.

  59. Cfr. Ibid, p. 95.

  60. Vid. Ibid., pp. 105-106. Vid. tamén H. Monteagudo Romero, "Aspectos sociolingüísticos do uso escrito do galego, o castelán e o latín na Galicia tardomedieval (ss. XIII-XIV)", op. cit., pp. 175-183.

  61. Vid así mesmo, por exemplo, X. Ferro Couselo, A vida e a fala dos devanceiros, Galaxia, Vigo, 19962.

  62. Cfr. X. Ferro Couselo, "Cómo e por qué os escribanos deixaron de empregar o galego", in VV. AA., Homenaxe a Ramón Otero Pedrayo, Galaxia, Vigo, 1958, p. 251.

  63. Cfr. C. Nogueira, "Sobre as orixes...", op. cit., no 26, p. 79.

  64. Cfr. Carolina Michaëlis de Vasconcellos, "A Galliza, centro da cultura peninsular...", op. cit., p. 784.

  65. Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspectos sociolingüísticos do uso escrito do galego, o castelán e o latín na Galicia tardomedieval (ss. XIII-XIV)", op. cit., p. 181.

  66. Cfr. Anselmo López Carreira, op. cit., p. 198.

  67. Vid. "Cómo e por qué os escribanos...", op. cit.

  68. Cfr. F. Rodríguez, Conflito lingüístico e ideoloxia na Galiza, Laiovento, Santiago de Compostela, 19913, p. 63.

  69. Como exemplo vid. F. Rodríguez, "Un personaxe simbólico: Pardo de Cela. Informacións e interpretacións da historiografia galega", Terra e Tempo, 2ª época, nº 1, 1995, pp. 16-23.

  70. Vid. Pilar Vázquez Cuesta, "Literatura gallega", in J. M. Díez Borque (coord.), Historia de las literaturas hispánicas no castellanas, Taurus, Madrid, 1980, pp. 706-707.

  71. Cfr. Carolina Michaëlis de Vasconcellos, "A Galliza, centro da cultura peninsular...", op. cit., p. 785.

  72. Ibid., pp. 785-786.
Volver