A Lingua das Cantigas

A linguas das cantigas trobadorescasRamón Lorenzo
    A lírica galego-portuguesa é dunha importancia extraordinaria e móstranos a categoría á que chegou a nosa literatura nos séculos XIII e XIV. Lamentablemente os nosos devanceiros non se preocuparon moito de conservar este rico tesouro e unha boa parte del foinos transmitido nun estado de precariedade incomprensible. Poderíase comprender isto en Galicia, se temos en conta que na época medieval foi disminuíndo progresivamente o uso do galego ata desaparecer como lingua de cultura no século XVI, pero é difícil de admitir para Portugal, onde a escrita en portugués aumentou considerablemente no XIV e chegou a un grande apoxeo no XV, mesmo a poesía como demostra o Cancioneiro Geral.

    Como sabemos, a mediados do séc. XIV, D. Pedro, o Conde de Barcelos, recolleu unha boa mostra da literatura trobadoresca no seu Libro das Cantigas, unha escolma que non chegou ás nosas mans en manuscritos orixinais, pois só gracias ás copias renacentistas mandadas facer por eruditos italianos podemos hoxe admirar ese mundo fascinante da lírica primitiva. O malo é que estas copias conservadas no Cancioneiro da Vaticana e no da Biblioteca Nacional de Lisboa (antigo Colocci- Brancuti) son moi imperfectas. Os copistas non sempre entendían o orixinal e cometeron frecuentes erros, o que moitas veces dificulta saber con certeza cal era o estadio orixinario dos poemas. De aí que nas edicións modernas haxa que botar man da conxectura para podermos adiviñar cales serían as formas utilizadas polos poetas e non sempre acertamos. Nas cantigas de amor resolve en boa parte o problema o Cancioneiro da Ajuda, do século XIII, no que tamén achamos unha escolma. É pena que non se conservasen os cancioneiros particulares de cada autor, como ocorre coas sete cantigas de Martín Codax, cos Lais de Bretaña e outros fragmentos, porque o ideal sería que dispuxesemos dos cancioneiros individuais de tódolos trobadores e xograres ou, polo menos, dos máis importantes, como é o caso da literatura provenzal.

    Dentro das Cantigas hai unha separación bastante clara entre os distintos xéneros maiores (cantigas de amigo, de amor e de escarnio ou maldicir), pois o léxico varía bastante entre elas. Tense dito frecuentemente, e aínda se repite, que as cantigas trobadorescas tiñan unha lingua unitaria porque estaba escrita nunha especie de koiné común para os poetas galegos, portugueses ou casteláns que utilizaban o galego medieval. Isto é un disparate. O que facían os trobadores e xograres era utilizar unha koiné literaria non lingüística, é dicir, nas cantigas de amor e amigo utilizábanse uns moldes literarios comúns tomados da literatura occitana ou autóctonos, nos que se repetían sistematicamente formas e conceptos. De aí que haxa moitas palabras e frases comúns en moitas cantigas, pero isto non afecta á lingua en si nin ás variedades lingüísticas que os escritores podían utilizar. Ademais, nas cantigas de escarnio e maldicir había máis liberdade e non estaban sometidas a tantos esquemas fixos. Polo tanto lingüisticamente non hai unha koiné e cada autor escribe de acordo coa súa propia modalidade lingüística. Por outra banda a lingua nos séculos XIII e XIV non está fixada, estamos nun período de conformación e de ebulición, no que coexisten variantes fonéticas, morfolóxicas e léxicas e mesmo variantes rexionais. Todo isto atopámolo nos cancioneiros trobadorescos. O que si temos como peculiaridade é que a escolma das cantigas fose a mediados do século XIV e seguramente na zona Centro-Sur de Portugal. Por iso hai unha certa unificación nos criterios lingüísticos a favor, neste caso, da lingua portuguesa e non da galega.

    Isto afecta de maneira peculiar á grafía. Por exemplo, no Cancioneiro da Ajuda, anterior á recollida de D. Pedro, escríbese nn (ásveces n) para representa-la nasal palatal e ll (ás veces l) para a lateral palatal, tal como se facía primitivamente en Portugal; en cambio no cancioneiro da Vaticana e no CBN escríbese xa nh e lh, grafías que se impuxeron en Portugal despois do decreto de Afonso III. Esta grafía nova é, en xeral, allea ós textos galegos medievais, que utilizan normalmente ll ou l para ll e ñ ou n para ñ. Ocasionalmente tamén podemos ter n ou l nos apógrafos italianos: chamino.

    Estas diferencias gráficas tamén as podemos ver comparando o manuscrito das cantigas de Martín Codax co texto conservado nos cancioneiros da Vaticana e da Biblioteca Nacional. Fronte ás formas senlheyra, senlheira, manho, nulhas, olhos e banharnos emos destes, o cancioneiro particular di senneira, manno, nullas, ollos e bannarnos emos. Tamén utiliza coidado fronte a cuydado, segundo corresponde ó ditongo máis común nos textos galegos. Xunto a isto coinciden no uso da segunda forma do artigo en ueerémolo meu amigo, ueerémolo meu amado e tamén noutro caso en que as copias italianas teñen a asimilación do s ó l (mirarémolas ondas), mentres que o cancioneiro particular aínda conserva o s (mirarémoslas ondas). Por outra banda, o texto de Martín Codax válenos para indicar unha característica léxica aínda coñecida na zona Sur de Galicia e N. de Portugal: o uso de mirar como sinónimo de ver.

    A lingua dos cancioneiros corresponde, máis ou menos, en liñas xerais á lingua que podemos atopar noutros textos dos séculos XIII-XIV, sempre tendo en conta a relativa uniformidade feita polo Conde de Barcelos. Vexamos unhas cantas mostras de como era esta lingua.

    No vocalismo tónico temos sete vocais de maneira idéntica á época actual, pero nos dstongos tónicos ou átonos pode haber alternancia entre oi e ui, moi frecuente nos primeiros tempos: coidado e cuidado, coita e cuita, coitado e cuitado, coytelo e cuytelo, Roy e Ruy, soydade e suydade.

    En posición átona a alternancia vocálica está moi presente. A lingua medieval caracterízase por non ter moi fixado o sistema das vocais átonas e hai unha continua alternancia entres as dúas vocais laterais e/i e as dúas velares o/u, como en coberto e cuberto, coraçón e curaçón, costumes e custumes, dezía e dizía, doayre e doayro, dovidedes e duvidedes, egreia e igreia, encoberto e encuberto, entendimento e entendemento, sandece e sandice, senher e sinher, sequer e siquer. Tamén hai alternancia a/e, mesmo cando hai un hiato: astroso e estroso, aínda e eynda, pardón e perdom, perdón, raínha e reínha.

    En posición final as vocais que aparecen normalmente son a, e, o, que manteñen a súa pronuncia primitiva máis ou menos semellante á que ten hoxe no galego, pois en Portugal aínda non se chegara á pronuncia palatal do a nin ó peche da velar en [u]. Algunhas veces os copistas italianos interpretaron mal o signo de abreviatura de os (9), desenvolvéndoo por us. É certo que nos documentos latinos este sinal equivale a us, pero nos textos romances equivale a -os (catamos, feitos, etc.), pois o que fan os escribas medievais ó comezar a escribir en romance é seguir utilizando os mesmos sinais que utilizaban para o latín, mais dándolle un valor diferente. Debido á utilización deste sinal (9) a maior parte dos editores italianos (e tamén outros) len erroneamente feitus, vus, etc. Tamén hai investigadores que supoñen que xa na lingua primitiva existía a pronuncia de -o final como [u], tal como fai hoxe o portugués, cousa inaudita e falsa, pois a pronuncia primitiva era común a Galicia e a Portugal e nós aínda hoxe conservámo-lo resultado [o]. Só temos un u en posición final nos ditongos (cantou, ficou, uendeu, partiu, etc.), pero aínda nestes casos hai certa tendencia a desface-lo ditongo e facer un hiato cun o final (moveo, saio, ssaio e saiu, vendeo).

    En formas átonas do pronome pode haber alternancia entre e/i debido a que ás veces as formas de obxecto indirecto ían seguidas das formas de obxecto directo: leo, lea. Nesta combinación hai inflexión da vocal palatal (lio, lia) e palatalización (llo, lla) e despois analoxicamente créase lle en lugar de le. Froito da interferencia entre estas formas é a posibilidade de que aparezan lhi ou lhis xunto a lhe ou lhes. Tamén ocorre a unión da forma se co pronome obxecto directo e por iso alternan xe e xi. Alternancia semellante pode aparecer en formas da primeira persoa do perfecto, que tiñan i longo final en latín: dixe e dixi, pude e pudi, quige e quigi, ouvi, sevi, etc.

    Nos cancioneiros aparecen moitas veces dúas vocais en hiato debido á perda dunha consoante intervocálica e o normal é que estas dúas vocais se manteñan, tanto se son idénticas coma se son diferentes: caente, caentura, caer, coor, creença, creer, cruu, cuu, door, leer, pee, pees, riir, seer, seestro, siía, ueer, etc. O hiato tamén se mantén en posición final: cheo, ceos, mao. Nesta posición pode haber algún caso de indicación do hiato por medio da repetición da vocal: ceeo, maao, paao.

    Moi importante na lingua das cantigas é a enorme presencia de vocais nasais debido á perda dun -n- intervocálico latino. Estas vocais nasais aparecen sempre seguidas doutras vocais coas que están en hiato: bõos, cochõa, ermitão, irmão, põede, ui˜ir. Nalgún ocasión coa duplicación da vocal: jrmãao. En moitos casos hai unha diferencia entre o singular e o plural das palabras, porque non singular cae a vocal final -e e permanece a consoante nasal, mentres que no plural cae a consoante e temos unha vocal nasal: çapatón, cam, capelam, capelán, capón, caruón, coraçón e corações, entenções, escriuães, razón e razões, tençón e tenções, etc. Cando se trata da terminación latina -inu, -ina, a evolución é algo distinta, pois temos primitivamente unha vocal nasal e despois a transformación da nasalidade nunha vocal oral seguida dunha consoante nasal palatal. Nas cantigas poden aparecer aínda as dúas posibilidades: camio e caminho

    Cando tiñamos en latín qua- o normal é que nas cantigas se conserve o elemento velar, pero hai casos de perda como en cando. Tamén é normal a conservación en gua-, pero pode haber algún caso de perda: gardar, gardei.

    No consonantismo o máis destacable é a presencia das consoantes sibilantes sonoras, aínda que en Galicia por aquel tempo xa se coñecía a desonorización. Nas cantigas o normal é que se diferencie entre s apical xordo (escrito ss en posición intervocálica e s nas outras posicións) e sonoro (só aparece en posición intervocálica escrito s), entre prepalatal fricativo xordo (escrito x) e sonoro (escrito j, i ou g segundo os casos) e entre africado dorsodentoalveolar xordo (escrito ç ou c ante e,i) e sonoro (escrito z): fezesse, seu. Hai que dicir que, de maneira ocasional, a consoante xorda está representada por s en posición intervocálica dise, disse, disera, diséronvos, diseron, disestes xunto a disse, disseron, etc... Tamén a sonora africada pode estar coa grafía da xorda: dicedes por dizedes.

    En morfoloxía as particularidades máis destacables son as seguinte.

    No substantivo para as palabras acabadas en -on témo-lo plural en -ões como en razón-razões. Á súa vez as palabras acabadas no singular en -al, -el, etc., perden no plural o -l-: vogal &endash; vogaes, espanoes. Os substantivos e adxectivos acabados en -or teñen unha única forma para masculino e feminino: a senhor, a pastor, sabedor, razõador, etc. Nalgunha ocasión pode aparecer xa a creación dunha forma en -a para o feminino: senhora. Para a formación do comparativo, xunto á partícula máis usual mais,pode aparece-lo arcaísmo chus.
No demostrativo son comúns as formas primitivas esto, esso, aquelo e tamén se coñece o composto aqueste, aquesto.

    No artigo aparece com moita frecuencia a segunda forma cando a palabra que a precedía acababa en r ou en s: leváde-lo caminh´errado, mirarémo-las ondas, so-lo ramo, mai-la, mai-lo, melho-lo fezestes, poi-la(s), poi-lo(s), tódalas, tódolos. Outras veces por arcaísmo está lo, la en lugar das formas o, a: sedía la fermosa, a la baylía¸ a las aves, las ondas, lo adufe, sedía la fremosa. Coa palabara rei aparece o artigo el.

    Nos indefinidos témo-las formas arcaicas nullo, nulla e al, así como as variantes atal, atanto. Tamén pode ter valor indefinido a palabra ome.

    No pronome persoal alternan as formas lhe(s) e lhi(s), así como xe, xi. Tamén pode aparecer ocasionalmente a palatalización che, chi, cha, cho xunto a forma sen palatalizar te. Alternan el e ele e xunto a migo, comigo, conmigo, temos mego, comego.

    No posesivo destacan as formas reducidas ma, ta, sa, xuntos ás formas plemas tua, sua. Para a primeira, procedente do latín MEA, temos alternancia entre a forma máis primitiva mía (ás veces escrita mha), unha seguinte con nasalización da vocal m&endash;a e xa a moderna minha con transformación da vocal nasal nunha vocal oral seguida dunha consoante nasal palatal.

    Nos verbos hai moitas formas típicas dos primeiros séculos que despois desapareceron en galego e en portugués ou que só quedaron en portugués e tamén temos algunhas mostras de formas que despois se fixeron exclusivas do galego. Isto débese a que nun principio aparecen as formas etimolóxicas, que máis tarde puideron ser remodeladas por efecto da analoxía. Citaremos, entre as moitas que aparecen, unhas poucas. Nos verbos en -ecer a primeira persoa do presente (indic. ou subx.) acababa en -sco/-sca: conhosco, gradesco, paresco. De morrer temos para o presente moiro, moira. A terceira persoa do presente dalgúns verbos acaba en consoante e non en vocal debido a que aparece a evolución propia e aínda non se mudou por analoxía: pardón, perdom, perdón (= perdoe), pes (= pese), sal (= sae), fal (de falir), sol (= soe), etc. Formas que presentan a evolución esperada son menço, perca ou perça, perco ou perço, sençades.

    Tamén son importantes as palatalizacións que se produciron no perfecto, pois, xunto ás formas quis, fiz, etc. para a primeira persoa, temos figi e fige, quige e quigi. Tamén aparecen dixi e dixe. Para a terceira persoa, xunto ás formas sen vocal final ou acabadas en -e, como fez, quis, jouve, prougue, seve, etc., aparecen as formas típicas dos textos galegos e antecedentes das modernas, como fezo, quiso, estevo, etc. Dentro das formas do tema de pretérito que tiñan en latín un pretérito forte, merecen citarse crever, creverdes, crevesse, crevestes, quisera, quiseron, valvera, valvesse¸etc.

    No futuro e e pospretérito hai formas como converrá, guarrei, porrei, querrey, salrá, terrei, terría, valrá, valría, verrá, verría, etc.

    Para os verbos da segunda conxugación aparecen participios acabados en &endash;do, como conhoçudo.

    Xunto ás formas do verbo seer que substituíron ó verbo ESSE, temos algunhas que corresponden ó valor que tiña en latín SEDERE, como sejo, seem, sedía, siía, sevi, seve, sevesse.

    Finalmente hai unha alternancia moi significativa entre as formas dos verbos louvar e ouvir, que son as que se impuxeron despois en portugués, e loar e oír, as impostas e sempre maioritarias nos textos galegos.

    Nos adverbios podemos destacar adur, aginha, allur, desí, eire ou eiri (para onte) e as series alá, aló, ali e acá, acó, aquí.

    Entre as preposicións aparecen ata, des (por desde) e ergas ou ergo, alternan antre e entre, así como depois e despois.

    Nas conxuncións aparecen mais e pero, xunto a empero, mentre e outras. Ocasionalmente temos vel.

    En referencia ó léxico tamén se poden facer bastantes indicacións. O feito de que os trobadores importaran de Francia uns esquemas poéticos determinados, sobre todo nas cantigas de amor fixo que se utilizasen moitas palabras de orixe occitana ou francesa, algunhas de maneira ocasional, outras con maior implantación. Así podemos citar palabras coma adur, afán, ardido, assaz, ávol, avoleza, barnage, cochón, cos, cousimento, cousir, desdén, desdeñar, domage, drudo, drudaría, duc, felón, felonía, fol, folía, gage, garçón, genta, greu, jaián, laido, lais, linhage, maisón, malautía, parage, sage, sandeu, sandía, sejornar, senher, talán, tençón, toste, vergeu, vianda, etc.

    As cantigas de escarnio e maldicir moitas veces chegaron en malas condicións e a reconstrucción faise imposible, pero outras veces pódense interpretar sen dificultades e móstrannos un léxico mordaz e procaz, coa intruducción de palabras vedadas nos outros xéneros: caralho, dom Caralhote, colhón, colhões, cornudo, encaralhado, escaralhado, enprenhar, fudud'an cua, cuu, foder, peydeyra, peydeyro, pissa(s), pissuça, pixa, prenhe, puta, putaría, putanheyro, puto(s), tetas e outras.

     Por outra banda nas cantigas de amigo, xunto ás numerosas repeticións de fórmulas feitas, como mar salido, mar levado, etc., unha característica importante é a presencia sistemática de formas arcaicas, que xa non corresponden á realidade lingüística do século XIII: amenas, avelanal, color, fontana, granadas, irmana(s), louçana, manhanas, mano, salido, sano, venía, así como a forma lo, la do artigo en casos que non lle corresponde: a las aves.

BIBLIOGRAFÍA
Cancioneiro da Ajuda. Edição fac-similada do códice existente na Biblioteca da Ajuda, Lisboa, Edições Távola Redonda, Instituto Português do Património Arquitectónico e Arqueológico, Biblioteca da Ajuda, 1994.
Cancioneiro da Biblioteca Nacional (Colocci-Brancuti). Cod 10.991, 1. Reprodução facsimilada, Lisboa, Biblioteca Nacional, Imprensa Nacional &endash; Casa da Moeda, 1982.
Canciioneiro Português da Biblioteca Vaticana (Cód. 4803). Reprodução facsimilada, Lisboa, Centro de Estudos Filológicos, Instituto de Alta Cultura, 1973.
Volver