"Para min é máis unha referencia un empresario que utiliza sistematicamente o galego, ou os medios de comunicación, có propio ensino" "O problema dos servicios de normalización radica primeiro no recoñecemento da súa necesidade, segundo na dotación dun estatus xurídico e terceiro na participación das distitas administracións no financiamento" "Para un goberno que teña un mínimo de sensibilidade, poñer en marcha estructuras de comarcalización de servicios é unha cuestíon de dignidade política"

<Vieiros> ¿Como ve vostede estes vinte anos de Lei de Normalización? Xosé González: <Xosé González>Hai que distinguir varios campos... e o proceso non foi para nada parello en todos eles. Nin nas administracións. Dende o ano 84, cando se produce a famosa declaración dos alcaldes galegos, ata hoxe adiantouse bastante na administración local. Creo que xa hai moi poucos concellos que poidan utilizar o castelán en Galicia. O salto cualitativo estivo en que as corporacións de dereitas, que eran moi belixerantes co uso do galego, acabaron por asumilo. A administración periférica vai moi lenta, e está suxeita a eses dictados que dende Madrid se dan, coma o decreto de hai uns anos sobre o uso das linguas cooficiais na administración periférica. E a autonómica, que tamén comezou con moitos tatexos sobre todo na época de Albor e incluso no tripartito, agora creo que ten asumido o feito lingüístico. Outro tema é o mundo social, civil, cidadán, veciñal, político, empresarial... Ese é outro cantar. Aí aínda hai moito que facer. <Vieiros>Por exemplo... <Xosé González> No mundo empresarial déronse algúns pasos, descifráronse algunhas incógnitas, recuperáronse algunhas persoas para o proxecto... pero queda moito por facer, sobre todo porque a realidade é moi cambiante, o mundo empresarial sobre todo. Dende hai 10 anos para aquí, a cantidade de empresas galegas que foron desaparecendo, reabsorbidas por empresas multinacionais, é evidente. A desaparición das empresas públicas, que en Galicia foron moi importantes, supuxo unha perda moi grande de activos para a normalización, porque ou ben non se soubo contemplar o momento e o horizonte de cambios que se aveciñaba ou porque houbo certas actitudes cara á normalización que foi cinxila só á cultura e ao ensino. E deixouse o mundo da economía a un lado. Daquela, hai dez ou doce anos, había unha cantidade moi grande de traballadores que dependían do INI (da Sepi, despois). Ese mundo laboral puido ser galeguizado e non se fixo porque os sindicatos se desentenderon. Agora mesmo esa é a asignatura pendente. A Xunta debería comprender que unha administración galeguizada é pouco se se move nun contexto desgaleguizado. <Vieiros> ¿Cal cre que debería ser o papel dos concellos na normalización lingüística de aquí en diante? <Xosé González> Creo que ten que camiñar parellamente aos servicios sociais, que me parece unha boa fórmula. Os concellos están creando centros específicos con graduados sociais, co apoio da Xunta; e todos eses axentes preocúpanse por buscar o desequilibrio na sociedade e corrixilo. Os concellos deberían potenciar o traballo da regaleguización, e para iso cómpren indubidablemente criterios políticos. Claro que para que haxa criterios políticos ten que haber vontade, e tirando tirando podiamos chegar á conclusión de que os responsables de que isto exista ou non exista son os partidos políticos. Houbo partidos que foron neutralizando a belixerancia que tiñan respecto do galego, pero non hai excesivo entusiasmo en ningún aspecto. Existen algunhas diferencias entre uns e outros, pero eu esperaba que as diferencias fosen máis... que houbese un maior activismo. O galego non pode ser unha arma política e os partidos son os responsables en última instancia disto. Non hai que esquecer os sindicatos, que teñen un peso tamén... moven moitísimo a xente, e sen embargo tampouco lles vexo grande interese nunha política lingüística. Se a industria editorial galega está en crise, non é allea esa crise á falta de entusiasmo dos sindicatos por alimentaren entre os afiliados o consumo de productos culturais galegos. <Vieiros> ¿Que éxitos destacaría do seu labor á fronte do Servicio de Normalización de Redondela? <Xosé González> Un, que é extrapolable ao resto de Galicia, que é que o feito lingüístico estea asumido nas administracións públicas e na local nomeadamente. Houbo xente dun determinado sector político contraria ao galego, e agora está neutralizada. E iso creo que é un éxito. Por outro lado creo que o movemento veciñal e asociativo acepta o uso da lingua galega, con certas limitacións e menor intensidade da que había que agardar. Logo outro tipo de movementos, como as comisións de festas, fan a súa publicidade case enteiramente en galego. Antes os casos eran moi sinalados. Iso non o é todo, porque creo que habería que incidir moito máis no fenómeno festivo. Nel están encistadas determinadas estructuras que o tensionan constantemente, como as orquestras e outras actividades dos circuítos, que non acaban de asumir a lingua como elemento de comunicación. Ou o fenómeno deportivo, que vai e vén, e que hoxe ten bastante importancia: os eventos deportivos recuperaron capacidade de convocatoria, e están sen galeguizar. Nin nos grandes nin no deporte de base. No Celta ou no Deportivo houbo algúns guiños, como que o Celta teña a megafonía en galego (gracias a Xesús Costas) pero non se contaxiaron do entusiasmo que teñen outros equipos cataláns. De todos os xeitos a megafonía é episódica, porque as entradas, a web, a publicidade que fan... todo está en castelán. E o caso dos brasileiros é moi curioso, coa súa teima de falaren castelán. E a explicación debe estar nos dirixentes deportivos e mesmo na afección. <Vieiros> ¿Quizais na política lingüística non houbo un modelo de referencia nos concellos, como puido habelo con Allariz e Santiago no Urbanismo? <Xosé González> Algo diso hai, pero é máis fondo o problema ca iso. É ben triste que esta actividade municipal, nun mapa de 315, teña só tres exemplos. O fracaso é evidente. Ningún partido ten definición do que debe ser a política lingüística a seguir. Indubidablemente a responsabilidade de incentivar políticas lingüísticas é da Xunta, pero os concellos teñen un grao importante de autonomía municipal. Os partidos ata o de agora despreocupáronse deste asunto ou non tiveron capacidade para xerar iniciativas. Non lle atopo outra explicación. Porque o resto, todo o que se leva feito, é por accións de persoas moi concretas, funcionarios, que andan á marxe dos partidos substituíndo a capacidade e a potestade deles para arbitraren as súas políticas. <Vieiros> Dalgunha maneira ese modelo de funcionario outsider e meganormalizador caducou. <Xosé González> Si e non. As persoas é difícil subtituílas. É certo que agora hai outro perfil de funcionario de normalización lingüística nos concellos: por unha banda técnicos en case todo, que non teñen especial interese pola lingua, e por outro lado os filólogos, licenciados da facultade, que atoparon nos servicios de normalización un tesouro, aínda que logo non se cumprisen as espectativas laborais que depositaran neles. Os licenciados en filoloxía sabían moito de gramática pero pouco de política lingüística e desaproveitouse moito un tempo en que houbo moitos bolseiros contratados. Ese exército de licenciados de filoloxía non estivo á altura das circunstancias. Non aproveitaron o momento porque non coñecían o dereito administrativo, nin as estructuras asociativas da función pública, non eran capaces de escarvar na administración para atopar as fendas por onde meterse. Estaban sentados nunha mesa agardando que lles levasen textos para corrixir. Pasou nos concellos e pasou en máis sitios, coma nos tribunais de xustiza. Fixemos un esforzo grande para crear os servicios nos tribunais, e chegou a eles xente con moi boa formación lingüística pero había que facer un traballo menos de traducción e máis de animación. <Vieiros> ¿Cal debeu ser a forma de traballo? <Xosé González> Coñezo o que pasou nas audiencias provinciais e no Tribunal Superior... faltou moita audacia, imaxinación e coñecemento do medio en que se estaba. Estiveron á marxe, e había que seducir para gañar para a causa un gran sector dese mundo. E digo seducir porque as artes da seducción fixémolas algúns con moi bos resultados. O mesmo pasou coas notarías, que están intimamente vencelladas co país, un país onde todos somos pequenos propietarios. Todos acudimos algunha vez á notaría para facer unha hipoteca, e a penas hai demanda de galego pola nosa parte. E volvemos ao de antes: os sindicatos, os partidos, deberían estar creando un clima para que a xente demandase dos servicios públicos a utilización do galego. O que se fixo foi practicar o victimismo. Alí onde había funcionarios, notarios ou rexistradores que eran moi belixerantes, o máis doado era tirar de máquina de escribir, de comunicado de prensa, e velaí vai, a facer a correspondente denuncia pública. Pero con iso pouco se adiantou. Ou cambias de tesitura, ou poste na liña de combate a base de declarar inimigos, e facer a guerra. Pero o inimigo é máis poderoso. E moitos tiveron que abandonar esa política porque non valía para nada. <Vieiros> Un dos problemas do sector é que os concellos medios e pequenos non teñen capacidade para ter servicios de seu. Vostede, que foi responsable do servicio de normalización da Mancomunidade de Vigo durante ano e medio, ¿cre que é viable un artellamento comarcal dos servicios? <Xosé González> Un artellamento dos servicios de normalización por comarcas ou mancomunidades é ideal, pero non é viable. A falta de consenso político impide a articulación de medidas comúns. Así que eu alí estiven facendo máis do mesmo, moito voluntarismo e ás veces escornándome. Chega un momento en que o traballo é moi estéril. O do Plan Comarcal era un proxecto que no seu día era viable, pero os plans comarcais estaban á marxe dos concellos, e os concellos eran peza fundamental. As comarcas tal e como estaban estructuradas non tiñan competencia ningunha, e a presencia do lingüista estaba moi afastada do centro do pdoer. E nun momento houbo moitos filólogos alí que tampouco souberon comprender o tecido social e económico, que non foron capaces de substituír a falta de iniciativa de quen creou os servicios de normalización coa súa imaxinación. Non se pode crear un servicio de normalización e logo deixárllelo aos funcionarios ou aos bolseiros, ao libre albedrío. O malo é que todo estaba moi relacionado por deformación co eido da cultura, pero nunca se meteron no tecido social, no mundo económico, que é decisivo. Aquí reivindicaban un poeta, acolá a tradición do entroido, pero iso non é decisivo. Reivindicar poetas cansa e non vale para nada. Non houbo éxitos, e iso xerou unha frustración. E non houbo implicación de estructuras, porque tampouco as comarcas eran estructuras sólidas, senón artificios dunha política determinada, superestructuras que están por aí para reivindicar o turismo local, a artesanía, o mel... sen un proxecto de organización territorial de Galicia. <Vieiros> ¿Como ve vostede o Plan Xeral de Normalización que está a elaborar a Xunta? <Xosé González> Esa é unha débeda na que viñamos insistindo algúns dende hai moitísimos anos. Houbo algúns plenos no Parlamento, nos anos 84 e 85, que propiciamos algúns a través de determinados grupos parlamentarios. Neses debates non se quixo chegar ao cerne, e cortouse así a posibilidade no seu día de crear plans de normalización. Lembro que Xosé Luis Barreiro, o vicepresidente daquela, abortara un debate dicindo que a politica lingüística non tiña un dictado único, que debía haber políticas lingüísticas dende o voluntarismo. Díxoo el, que foi un home moi mitificado. Eu nunca crin que Barreiro estivese moi interesado no galego, aínda que entendo que sexa unha persoa con sensibilidade. Pero co poder que tivo derramou a posibilidade de crear un consenso político arredor da lingua e iso foi unha gran perda. <Vieiros> Pero neste momento volve haber tamén un problema de consenso... <Xosé González> Efectivamente iso é así. E ímolo pagar todos. As exclusións poden vir porque a vida partidaria ás veces distorsiona o que deberían ser proxectos de sintonía. Sempre hai un intento de 'isto non o fago porque o fan os outros' ou 'fágoo porque os outros non o fan'... En fin, interpetacións e conductas que teñen un lastre de pasado, da falta de cultura política que hai no país. Non hai unha cultura politica de entendemento en cuestións fundamentais, ao redor do consenso básico. Uns din que a culpa é dos outros, e os outros din que a culpa é de non sei quen... Teño poucas esperanzas no plan, entre outras cousas porque a inestabilidade política no país é grande, e así todo vai ser unha arma para arrebolarlle ao contrario. En sede parlamentaria, que é onde tiña que darse o consenso, non vexo ningún interese por parte de ninguén. Pode haber reivindicacións, e uns e outros exhiben prexuízos e reticencias. Non lle vexo a curto prazo un gran futuro a iso. Ao mellor trabúcome. <Vieiros> ¿Como cres que será (ou debería ser) a Galicia lingüística do 2013? <Xosé González> Galicia está cambiando moi rapidamente, e polo tanto calquera política lingüística que se faga debe ser revisada constantemente. Non se poden facer plans de normalización á vista de cinco ou dez anos. E se no económico estamos perdendo espacio, imaxina o que será á volta de dez anos. A presencia das multinacionais vai ser moito maior e todo aquilo que foi bo no seu día no Castromil, que foi bo no Vego, deixa de selo porque aparece Monbús, porque aparece Eroski... E moitas empresas van ir desaparecendo igual... Un exemplo desta dinámica pode ser Citroën. O outro día, unha persoa do clúster da automoción recoñecíame que Citroën presiona para que o feito lingüístico non se teña en conta nas empresas, pois cre que é un efecto perturbador. É sorprendente. Esas cousas só se atallarían se se fixese algo dende o poder. É o caso de Seat, que introduce nos coches un manual en catalán, pero non en galego. ¿E por que non o fai? Porque non quere. ¿Pero non hai nas esferas gobernamentais do país alguén que puidese facer un achegamento aos dirixentes de Seat para convencelos? Creo que si, e non se fixo. E hai un problema que me preocupa moito, que é o das caixas de aforro, onde os partidos políticos están representados. E ningún partido fixo nada ao respecto. O presidente do Consello da Cultura é vicepresidente do consello de administración de Caixanova, por exemplo. Estamos perdendo o tempo en xogos florais, prmios de poesía, de relatos curtos e longos... pero non imos ao cerne do debate. <Vieiros> ¿E que políticas se deberían tomar respecto da inmigración? <Xosé González> Ese é un factor que non se está tomando en serio. Aínda que hai uns días se falou no Parlamento da integración dos nenos e nenas inmigrantes no ensino, non se acaba de chegar á cerna do problema. Levamos dez anos de proceso inmigratorio intenso e pode haber hoxe uns 50.000 inmigrantes en Galicia, de distintas comunidades. Ás veces fálase de integración e non de inculturación, fálase de dereitos fundamentais de asilo, de traballo, de condicións de vida... Iso está ben, pero se non hai ao mesmo tempo un proceso de integración no noso mundo, estámoslle abrindo as portas a unha forza que pode dinamitar o feito cultural e lingüístico. ¿Por que? Esta xente que chegou aquí fai un esforzo por aprender o castelán, non o galego, que é onde deberiamos incidir. Dende a Fundación dos Premios da Crítica estamos tentando promover algunhas iniciativas parlamentarias neste sentido, para educar as institucións públicas e ilusionar os distintos colectivos de inmigrantes que teñan organizacións de seu. Deberiamos incidir nisto, porque á volta doutros dez anos esta cantidade de inmigrantes pódese cuadriplicar ou quintuplicar. En Vilaboa, que é un concello moi pequeniño, hai unha comunidade de 400 marroquís, que non están integrados. Viven todos nun círculo cultural moi definido, teñen os seus actos relixiosos... Non se ten feito nada con eles neste aspecto da inculturización. Son xente que fala un mal castelán pero que non fala galego. Para unhas traduccións dun texto de Celso Emilio, para traducilo ao galego, atopei un enxeñeiro xaponés en Cataluña, que falaba catalán... e ningún que falase o galego. Sería difícil atopar un xaponés que falase galego. E os chineses, que teñen un feixe de restaurantes dende hai anos, pois tampouco están inculturizados... só utilizan o castelán. <Vieiros> Bótalle as culpas de case todo a partidos e sindicatos. Sen embargo, nestes últimos oito meses vimos que a chispa social nace xustamente por fóra dos partidos... <Xosé González> Os partidos aferrollan, non son os grandes dinamizadores. Iso tense demostrado, pero dicilo en determinados sectores aínda produce escandaleira. Ten que vir un caso coma este para que nos decatemos de que os partidos están moi xerarquizados, de que os sindicatos están moi verticalizados. Aquí non se move ninguén. Os partidos son estructuras obsoletas que reproducen sistemas do caciquismo. <Vieiros> Pero, ¿que barco ten que afundir no galego para que haxa unha conciencia social semellante neste tema? <Xosé González> Este tipo de comportamentos sociais sempre os houbo. Aquí, se cadra en menor intensidade, e noutras latitudes. Pero non debemos confundir un estado de ánimo de desolación xeneralizado cunha conciencia política con vocación de permanencia. Son cuestións distintas. Ademais, os administradores do movemento social son os partidos políticos. E cando non lles interese o rumbo, como xa aconteceu co chamado maio francés, acoden dispostos a abortaren a espontaneidade das masas. Aínda así, son dos que penso que o país se move. Lentamente, pero móvese.

Dossier: Letras 2003 | Vieiros